| تاریخ ارسال: 1399/1/13 |
والورع جنه
تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس)
نکته اول:
تعریف ورع: ورع عبارت از خودداری از امور شبه ناک از ترس واقع شدن در حرام است. ورع، دوری جستن از چیزی است که ضرر و خسارت هست، چه ضرری که در حال حاضر بر جان و مال برسد و چه در آینده. به افرادی که این صفت را دارند، اصطلاحاً محتاط می گویند؛ چرا که در همه کارها دقت و احتیاط می کنند و در صورت وجود کوچک ترین احتمال ضرر، از آن احتراز می جویند.
در حدیثی از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «لِکُلِّ شَیْء أُسٌّ وَأُسُّ الاْیمانِ الْوَرَعُ؛ هر چیز اساس و شالوده ای دارد و شالوده ایمان ورع است» (کنزالعمال، ح 7284) در حدیثی که از امیر مؤمنان علی(علیه السلام) در غررالحکم نقل شده می خوانیم: «عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإنَّهُ عَوْنُ الدّینِ وَشَیْمَهُ الْمُخْلِصینَ؛ بر تو باد به پیشه کردن ورع، زیرا (بهترین) یاور دین و روش مخلصان است». (غررالحکم، 1410: 271)
نکته دوم:
جنه به معنای سپر وسیله ای است که جنگجو،بالای سر خود می گیرد تا توسط آن، از رسیدن ضربۀ دشمن به خود جلوگیری کند.
یعنی ، ورع، سپر و حایلی است که از اصابت ضربه های گناه (که به عقل و ایمان انسان آسیب می رساند) جلوگیری می کند. همان گونه که سپر انسان را از شمشیرها و تیرها و نابودی حفظ می کند، ورع نیز به انسان امنیت می دهد و از بلاها دور نگاه می دارد؛ زیرا آن کس که دائم مراقب و مواظب گفتار و کردار خود است و در معاشرت با دیگران احتیاط را ترک نمی کند، چنان که گویی با پای برهنه در صحرای پر از خار راه می رود، چنین کسی به گرفتاریهای دنیا، معصیت الهی و عذاب اخروی مبتلا نمی شود و دینش سالم و دنیایش آباد خواهد ماند. این رفتار در اصطلاح عرفا،مراقبه نامیده شده است.
تعبیر به «جنه» تعبیر جالبی است، زیرا سپر وسیله ای دفاعی در مقابل آماج تیرهای دشمن یا شمشیرها و نیزه هاست گویا هوای نفس و شیطان پیوسته قلب انسان را هدف تیرهای خود قرار می دهد و انسان با ورع به وسیله این سپر می تواند از آزار آنها در امان بماند.
ورع و پرهیزگاری سپر است. یعنی فکر زشت را از درونت بیرون می کنی. ورع برای دفع موانع است.
شرایط رشد و مطالعه، فکر ، رفتن به قبور اهل بیت و رفتن به اهل قبور و ...
مراقبه از رقبَ می آید : گردن کشیدن و پاییدن. یعنی خودت را به پا و گردن کشی کن و ببین چه کار می کنی.
هم نشین تو از تو به باید تا تو را عقل و دین بیفزاید.
نکته سوم
نحوه مقابله ورع با ضربه های گناه:
قبلا در موضوع فتنه گفتیم که تمام لحظات زندگی انسان ها و به خصوص افراد مؤمن، صحنۀ تکلیف و میدان نبرد است و این تکالیف برای مکلف، یا دارای حکمی قطعی اند (مانند واجب یا حرام قطعی) و یا حکم قطعی ندارند، به تکالیفی که حکم قطعی ندارند «امور مشتبه» گفته میشود. اگر انسان، خود را با صفت ورع پرورده باشد علاوه بر پرهیز مطلق از محرمات و دوری از ترک واجبات از انجام اعمالی که نسبت به حرام بودن آنها در شک و شبهه است نیز، خودداری می کند. زیرا می داند انجام این اعمال، او را ناخواسته وارد محدودۀ گناه می کند و تا مرز ارتکاب گناه حتمی، می کشاند. بنابراین برای دورماندن از وساوس شیطانی، هرگز خود را در محیطی که احتمال وقوع حرام در آن می رود، قرار نمی دهد.
نکته چهارم: فرق بین تقوی و ورع
ورع به معنای تقوا یا حد اعلای تقواست به گونه ای که انسان حتی از شبهات پرهیز کند. این فضیلت انسانی از حالت خداترسی باطنی سرچشمه می گیرد که چون در برابر او گناهی ظاهر شود سدی در میان او و گناه ایجاد کند.
ورع یعنی پرهیزکاری یعنی دوری کردن خود از گناه، یعنی دور نگه داشتن خود از گناه و قلمرو گناه
تقوی یعنی خود نگه داری در قلمرو گناه
پیامبر فرمود: اساس دین داری پرهیزگاری است و اساس ایمان ورع و پرهیزگاری است.
پرهیزگار یعنی دور کردن خود از آفات.
وقتی شخص در تیررس و کنار گناه قطعی قرار می گیرد و علی رغم میل به انجام آن، خودش را حفظ می کند و از ارتکاب گناه می پرهیزد در حقیقت تقوی را رعایت کرده است. ولی ورع، زمانی است که انسان، نسبت به حرام بودن عملی مشکوک است و نمی داند فلان عمل، حرام است یا نه، با این حال آن را ترک می کند. پس با آن که هر دو احتمال، در مورد آنها وجود دارد اما از ترس این که مبادا آن عمل، حرام باشد و او ندانسته مرتکب چنین عملی شود از انجام آن خودداری می کند.
پس تقوی و ورع شبیه هم هستند چون هر دو پرهیز و گریز از حرام می باشند. اما در تقوی، از گناه قطعی می گریزد و در ورع، از گناه احتمالی.
در تقوا انسان از حرام ها چشم پوشی می کند امّا در ورع نه تنها از حرام ها بلکه از شبهه ها هم خودداری می کند. اَورَعُ النّاس مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهه؛ با ورع ترین مردم آن است که آنجایی که شبهه در آن است می ایستد. (بحار الانوار، ج 2، 1403: 258)
نکته پنجم:
ورع به این معنا را انسان های غیر معصوم دارند و معصومین (علیهم السلام) فاقد چنین ورعی می باشند. زیرا منشاء ورع، جهل به حقیقت تکلیف است و انسان های مؤمن به جهت نادانی خود و برای رعایت احتیاط به کار می برند و معصومین (علیهم السلام) که عالم و آگاه به همۀ مسایل و متصل به علم الهی می باشند در تشخیص حقایق، دچار شک و شبهه نمی شوند که در پی آن، احتیاج به «سپری» چون ورع داشته باشند.
نکته ششم:
نتیجه؛ با توجه به احادیث شریفه ،باید تلاش کنیم ورع را در خود، راسخ و در زندگی، اجراء نماییم و بدین وسیله خود را همیشه در دو قدمی گناه نگه بداریم. مانند آن که عاقل هیچ گاه نزدیک شعله یا خرمن آتش نمی ایستد، بلکه همیشه در فاصله ای دورتر از آن قرار می گیرد. زیرا اگر ورع را رعایت نکنیم و در یک قدمی گناه قرار بگیریم به طور صد در صد مطمئن نیستیم که بتوانیم فاصله را حفظ نماییم و مسلماً به تدریج داخل در گناه خواهیم شد، واضح است که این افتادن، دو سبب دارد:
الف) جهل و نادانی
ب) شدت جاذبۀ گناه، که در یک قدمی شدیدتر است تا در دو قدمی، چنان که در دو قدمی، جاذبه گناه کمتر و دافعه برای ترک آن، قوی تر است و امید زیادی برای سالم بیرون آمدن از آن وجود دارد.
ارتباط میان جملات
حضرت امیر (علیه السلام) در ابتدا از صفاتی نامطلوب مثل ترس، فقر و ناتوانی سخن می گوید و سپس در صدد بیان معالجه و یا ذکر ارزشهای مقابل آنها بر می آید. گویی آن حضرت می فرماید: آنچه که شجاعت و ضد ترس است، صفت صبر است. اگر از فقر و نداری رنج می بری، ثروت حقیقی همانا زهد است که با آن می توانی از آثار سوء فقر، دور شوی و اگرچه ناتوانی آفت است، اما عاجز واقعی کسی است که ورع ندارد.
تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس)
نکته اول:
تعریف ورع: ورع عبارت از خودداری از امور شبه ناک از ترس واقع شدن در حرام است. ورع، دوری جستن از چیزی است که ضرر و خسارت هست، چه ضرری که در حال حاضر بر جان و مال برسد و چه در آینده. به افرادی که این صفت را دارند، اصطلاحاً محتاط می گویند؛ چرا که در همه کارها دقت و احتیاط می کنند و در صورت وجود کوچک ترین احتمال ضرر، از آن احتراز می جویند.
در حدیثی از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «لِکُلِّ شَیْء أُسٌّ وَأُسُّ الاْیمانِ الْوَرَعُ؛ هر چیز اساس و شالوده ای دارد و شالوده ایمان ورع است» (کنزالعمال، ح 7284) در حدیثی که از امیر مؤمنان علی(علیه السلام) در غررالحکم نقل شده می خوانیم: «عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإنَّهُ عَوْنُ الدّینِ وَشَیْمَهُ الْمُخْلِصینَ؛ بر تو باد به پیشه کردن ورع، زیرا (بهترین) یاور دین و روش مخلصان است». (غررالحکم، 1410: 271)
نکته دوم:
جنه به معنای سپر وسیله ای است که جنگجو،بالای سر خود می گیرد تا توسط آن، از رسیدن ضربۀ دشمن به خود جلوگیری کند.
یعنی ، ورع، سپر و حایلی است که از اصابت ضربه های گناه (که به عقل و ایمان انسان آسیب می رساند) جلوگیری می کند. همان گونه که سپر انسان را از شمشیرها و تیرها و نابودی حفظ می کند، ورع نیز به انسان امنیت می دهد و از بلاها دور نگاه می دارد؛ زیرا آن کس که دائم مراقب و مواظب گفتار و کردار خود است و در معاشرت با دیگران احتیاط را ترک نمی کند، چنان که گویی با پای برهنه در صحرای پر از خار راه می رود، چنین کسی به گرفتاریهای دنیا، معصیت الهی و عذاب اخروی مبتلا نمی شود و دینش سالم و دنیایش آباد خواهد ماند. این رفتار در اصطلاح عرفا،مراقبه نامیده شده است.
تعبیر به «جنه» تعبیر جالبی است، زیرا سپر وسیله ای دفاعی در مقابل آماج تیرهای دشمن یا شمشیرها و نیزه هاست گویا هوای نفس و شیطان پیوسته قلب انسان را هدف تیرهای خود قرار می دهد و انسان با ورع به وسیله این سپر می تواند از آزار آنها در امان بماند.
ورع و پرهیزگاری سپر است. یعنی فکر زشت را از درونت بیرون می کنی. ورع برای دفع موانع است.
شرایط رشد و مطالعه، فکر ، رفتن به قبور اهل بیت و رفتن به اهل قبور و ...
مراقبه از رقبَ می آید : گردن کشیدن و پاییدن. یعنی خودت را به پا و گردن کشی کن و ببین چه کار می کنی.
هم نشین تو از تو به باید تا تو را عقل و دین بیفزاید.
نکته سوم
نحوه مقابله ورع با ضربه های گناه:
قبلا در موضوع فتنه گفتیم که تمام لحظات زندگی انسان ها و به خصوص افراد مؤمن، صحنۀ تکلیف و میدان نبرد است و این تکالیف برای مکلف، یا دارای حکمی قطعی اند (مانند واجب یا حرام قطعی) و یا حکم قطعی ندارند، به تکالیفی که حکم قطعی ندارند «امور مشتبه» گفته میشود. اگر انسان، خود را با صفت ورع پرورده باشد علاوه بر پرهیز مطلق از محرمات و دوری از ترک واجبات از انجام اعمالی که نسبت به حرام بودن آنها در شک و شبهه است نیز، خودداری می کند. زیرا می داند انجام این اعمال، او را ناخواسته وارد محدودۀ گناه می کند و تا مرز ارتکاب گناه حتمی، می کشاند. بنابراین برای دورماندن از وساوس شیطانی، هرگز خود را در محیطی که احتمال وقوع حرام در آن می رود، قرار نمی دهد.
نکته چهارم: فرق بین تقوی و ورع
ورع به معنای تقوا یا حد اعلای تقواست به گونه ای که انسان حتی از شبهات پرهیز کند. این فضیلت انسانی از حالت خداترسی باطنی سرچشمه می گیرد که چون در برابر او گناهی ظاهر شود سدی در میان او و گناه ایجاد کند.
ورع یعنی پرهیزکاری یعنی دوری کردن خود از گناه، یعنی دور نگه داشتن خود از گناه و قلمرو گناه
تقوی یعنی خود نگه داری در قلمرو گناه
پیامبر فرمود: اساس دین داری پرهیزگاری است و اساس ایمان ورع و پرهیزگاری است.
پرهیزگار یعنی دور کردن خود از آفات.
وقتی شخص در تیررس و کنار گناه قطعی قرار می گیرد و علی رغم میل به انجام آن، خودش را حفظ می کند و از ارتکاب گناه می پرهیزد در حقیقت تقوی را رعایت کرده است. ولی ورع، زمانی است که انسان، نسبت به حرام بودن عملی مشکوک است و نمی داند فلان عمل، حرام است یا نه، با این حال آن را ترک می کند. پس با آن که هر دو احتمال، در مورد آنها وجود دارد اما از ترس این که مبادا آن عمل، حرام باشد و او ندانسته مرتکب چنین عملی شود از انجام آن خودداری می کند.
پس تقوی و ورع شبیه هم هستند چون هر دو پرهیز و گریز از حرام می باشند. اما در تقوی، از گناه قطعی می گریزد و در ورع، از گناه احتمالی.
در تقوا انسان از حرام ها چشم پوشی می کند امّا در ورع نه تنها از حرام ها بلکه از شبهه ها هم خودداری می کند. اَورَعُ النّاس مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهه؛ با ورع ترین مردم آن است که آنجایی که شبهه در آن است می ایستد. (بحار الانوار، ج 2، 1403: 258)
نکته پنجم:
ورع به این معنا را انسان های غیر معصوم دارند و معصومین (علیهم السلام) فاقد چنین ورعی می باشند. زیرا منشاء ورع، جهل به حقیقت تکلیف است و انسان های مؤمن به جهت نادانی خود و برای رعایت احتیاط به کار می برند و معصومین (علیهم السلام) که عالم و آگاه به همۀ مسایل و متصل به علم الهی می باشند در تشخیص حقایق، دچار شک و شبهه نمی شوند که در پی آن، احتیاج به «سپری» چون ورع داشته باشند.
نکته ششم:
نتیجه؛ با توجه به احادیث شریفه ،باید تلاش کنیم ورع را در خود، راسخ و در زندگی، اجراء نماییم و بدین وسیله خود را همیشه در دو قدمی گناه نگه بداریم. مانند آن که عاقل هیچ گاه نزدیک شعله یا خرمن آتش نمی ایستد، بلکه همیشه در فاصله ای دورتر از آن قرار می گیرد. زیرا اگر ورع را رعایت نکنیم و در یک قدمی گناه قرار بگیریم به طور صد در صد مطمئن نیستیم که بتوانیم فاصله را حفظ نماییم و مسلماً به تدریج داخل در گناه خواهیم شد، واضح است که این افتادن، دو سبب دارد:
الف) جهل و نادانی
ب) شدت جاذبۀ گناه، که در یک قدمی شدیدتر است تا در دو قدمی، چنان که در دو قدمی، جاذبه گناه کمتر و دافعه برای ترک آن، قوی تر است و امید زیادی برای سالم بیرون آمدن از آن وجود دارد.
ارتباط میان جملات
حضرت امیر (علیه السلام) در ابتدا از صفاتی نامطلوب مثل ترس، فقر و ناتوانی سخن می گوید و سپس در صدد بیان معالجه و یا ذکر ارزشهای مقابل آنها بر می آید. گویی آن حضرت می فرماید: آنچه که شجاعت و ضد ترس است، صفت صبر است. اگر از فقر و نداری رنج می بری، ثروت حقیقی همانا زهد است که با آن می توانی از آثار سوء فقر، دور شوی و اگرچه ناتوانی آفت است، اما عاجز واقعی کسی است که ورع ندارد.
- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، چ دوم، قم: دارالکتب اسلامیه، 1410
- جویباری، م و جمعی از نویسندگان، راه روشن، چ اول، قم: نسیم فردوس، 1384
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 2، چ دوم، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، 1403
- نظامی همدانی، علی، شرح نوینی بر کلمات قصار امیرالمؤمنین، چ اول، قم: مؤسسه فرهنگی فخر دین، 1383
- دفتر آیت الله مکارم شیرازی
- سایت بصائر
کلیدواژه ها: حضرت علی (ع) | نهج البلاغه | حکمت | تقوی | ورع |
دفعات مشاهده: 3923 بار |
دفعات چاپ: 184 بار |
دفعات ارسال به دیگران: 0 بار |
0 نظر
